و وجه نكوتر در آيت آن است كه على جواب السّائل ( 1 ) است كأنّه لمّا قال : * ( وَأَسَرُّوا النَّجْوَى ) * ، قال قائل منهم قال الَّذين ظلموا ، و اين قول قريب است به قول آن كه بدل گفت ، بدل البعض من الكلّ باشد ، و قوله : * ( هَلْ هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ ) * محلّ او نصب است به وقوع الفعل عليه ، آنچه ايشان به سرّ گفتند اين بود ، و اين بدل نجوى است بدل الكلّ من الكلّ [ 27 - ر ] صورت استفهام است و مراد جحد ، يعنى ما هذا الَّا بشر مثلكم ، اين محمّد نيست الَّا آدمى چون شما . * ( أَ فَتَأْتُونَ السِّحْرَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ ) * ، انّه سحر يسحر ، و جادوى مىشوى و به آن مىگروى و مىبينى كه آن سحر است . * ( قالَ ) * ( 2 ) ، بگو ( 3 ) يا محمّد ! كوفيان خواندند مگر بو بكر و خلف : * ( قالَ ) * ، على الخبر ، و باقى قرّاء ( 4 ) خواندند على الامر . * ( رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ فِي السَّماءِ وَالأَرْضِ ) * ، بگو اين كافران را كه اين حديث با يكديگر به راز مىگويند كه ، خداى تعالى داند آنچه در آسمان و زمين گويند ، نه ( 5 ) شما به راز گويى او نداند ، يا بر او پوشيده شود ! * ( وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ) * ، و او شنوا و داناست . * ( بَلْ قالُوا ) * ، « بل » ، اضراب را باشد از كلام اوّل ، يعنى كلام اوّل رها كند و در كلامى دگر گيرد ( 6 ) ، اوّل به بازى گرفتند و استماع آن در جاى ( 7 ) آن بازى كردند و به هيچ فرو ( 8 ) نگرفتند ، چون بدانستند كه هزل نيست جدّ است ، گفتند : * ( أَضْغاثُ أَحْلامٍ ) * ، اى هذا القرآن ، « اضغاث احلام » ، خبر مبتداى محذوف است ، و اضغاث جمع ضغث باشد ، دستهء گياه بود كه بدروند در ( 9 ) هر نوعى باشد مختلف نيك و بد و تر و خشك . آنگه كنايت كنند به او از خوابها ( 10 ) كه آن را اصلى نبود ، چنان كه در قصّهء يوسف گفت : . . . أَضْغاثُ أَحْلامٍ وَما نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الأَحْلامِ بِعالِمِينَ ( 11 ) ، يعنى

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها : سايل . ( 2 ) . اساس ، آط ، آب ، آج ، لب ، آز : قل : با توجّه به ضبط قرآن مجيد ، تصحيح شد . ( 3 ) . كذا در اساس و همهء نسخه بدلها ، كه با قراءت « قل » مناسب است . ( 4 ) . آب ، آز قل . ( 5 ) . آط ، آب ، آز هر آنچه . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها در . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : حال . ( 8 ) . همهء نسخه بدلها : فرا . ( 9 ) . همهء نسخه بدلها او . ( 10 ) . آب ، آز : خوابهايى . ( 11 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 44 .